تامین مالی پروژههای زیرساختی و راهسازی، همواره یکی از چالشهای محاسباتی برای کارفرمایان دولتی و پیمانکاران است. در شرایط محدودیت نقدینگی، اقتصاد پروژههای عمرانی به سمت ابزارهای تامین مالی غیرنقدی حرکت میکند. یکی از این مکانیزمها، استفاده از «تهاتر قیر» است. اما از منظر مهندسی مواد و کنترل کیفیت، قیر تهاتری چیست و چه پیامدهایی برای طول عمر روسازی جادهها دارد؟
در سازوکار تهاتر، دستگاه اجرایی به جای پرداخت وجه نقد، حواله ماده اولیه (وکیوم باتوم - VB) را به پیمانکار یا کارخانه تولید قیر تحویل میدهد تا قیر معادل آن در پروژه مصرف شود. چالش مهندسی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ وجود حاشیه سود در اختلاف قیمت حواله و بازار آزاد، باعث ورود کارگاه های غیرمجاز به این چرخه شده است. این کارگاهها با افزودن ناخالصیها، کیفیت قیر را به شدت کاهش میدهند که نتیجه آن، رد شدن پروژه توسط دستگاه نظارت و تحمیل خسارتهای سنگین به پیمانکار برای تراش و اجرای مجدد آسفالت است.
ریسک های کیفی در زنجیره قیر تهاتری
در ادبیات مهندسی، متریالی به نام «قیر تهاتری» وجود ندارد؛ قیر باید صرف نظر از نحوه تامین مالی، الزامات دقیق ASTM و AASHTO را پاس کند. با این حال، مشاهدات آزمایشگاهی نشان میدهد قیرهایی که خارج از شبکه پالایشگاههای استاندارد و صرفاً برای تسویه حوالههای تهاتری تولید میشوند، دارای انحرافات شدید رئولوژیکی هستند.
برای درک بهتر افت کیفیت ناشی از تقلب در این سازوکار، جدول زیر مقایسه پارامترهای آزمایشگاهی قیر استاندارد (تولید پالایشگاه SPB) با نمونههای نامنطبق تهاتری را نشان میدهد:
|
پارامتر تست (Test Method) |
قیر استاندارد پالایشگاهی (60/70) |
قیر تهاتری نامنطبق (Adulterated) |
پیامد مهندسی در سطح جاده |
|
درجه نفوذپذیری قیر (ASTM D5) |
۶۰ الی ۷۰ dmm |
متغیر (اغلب بالای ۸۵) |
استفاده از روغنهای بازیافتی باعث روانی بیش از حد و ایجاد شیارشدگی (Rutting) میشود. |
|
نقطه نرمی (ASTM D36) |
۴۹ الی ۵۶ درجه |
کمتر از ۴۵ درجه |
ذوب شدن سریع قیر در دمای بالای تابستان و پدیده قیرزدگی (Bleeding). |
|
افت وزنی (ASTM D1754) |
حداکثر ۰.۲ درصد |
بیش از ۱.۵ درصد |
وجود حلالهای فرار غیراستاندارد که باعث پیرشدگی زودرس (Aging) و شکنندگی آسفالت میشود. |
|
تست حلالیت (ASTM D2042) |
حداقل ۹۹.۵ درصد |
کمتر از ۹۷ درصد |
وجود پودر لاستیک فرسوده یا املاح معدنی که چسبندگی قیر به مصالح سنگی را مختل میکند. |